Химийн ?йлдвэрийн ?ндэс


The Presentation inside:

Slide 0

Химийн ?йлдвэрийн ?ндэс


Slide 1

Сэдвийн ер?нхий чиглэл: Химийн шинжлэх ухаан ба ?йлдвэрлэл хоорондын холбоо Химийн ?йлдвэрийн т??хий эд,энерги Химийн ?ндсэн ?йлдвэр Металл ?йлдвэрлэл Силикатын ?йлдвэрлэл


Slide 2

Сэвдийн ер?нхий т?л?вл?г??: Т??хий эд Туслах материал Процесс, онцлог Х?д?лм?р хамгаалал


Slide 3

Химийн шинжлэх ухаан ба ?йлдвэрлэлийн хоорондын холбоо Орчин ?еийн шинжлэх ухаан техникийн томоохон ололтууд нь химийн шинжлэх ухаанг?йгээр з?йрлэх аргаг?й юм. Иймээс ч орчин ?ед химийн ухааны ололт амжилт, т??ний практик мэдлэг, арга барил, ?нэт материалыг хэрэглээг?й шинжлэх ухаан, улс ардын аж ахуй ?н?? ?ед ?г?й болжээ.


Slide 4

Байгалийн материалыг техникийн боловсруулалт хийснээр бордоо, металл, хуванцар ,мяндас эмийн бодис, будаг зэрэг янз б?рийн б?тээгдэх??нийг гарган авч байна. Байгалийн т??хий эдэд химийн боловсруулалт хийхэд бодисын хувирлын тухай мэдэх хэрэгтэй. Энэх?? мэдлэгийг химийн шинжлэх ухаан гэнэ.


Slide 5

Хими, физик, математикийн шинжлэх ухаан нь ?йлдвэрлэлийн х?гжлийн суурь дэвсгэр болж байна. Химийн аливаа нэг урвалыг ?йлдвэрлэлд яаж нэвтр??лбэл зохих, ямар хурдтай явуулах, ??ний тулд н?хцлийг яаж ??рчл?х ?г?дс?н чанарын б?тээгдэх??нийг аль болохоор б?тээмжтэй, ??рийн ?рт?г багатайгаар гаргаж болохыг мэдэх нь чухал.


Slide 6

Зорилт Ямар т??хий эдээс, ямар урвалаар уг б?тээгдэх??нийг гарган авах боломжтой болох, ?йлдвэрлэлийн технологийн загвар ямар байвал зохих, багаж хэрэгсэл, тоног т?х??р?мжийн зохион б?тээлт, процессыг яаж явуулах гэх мэт олон тооны асуудлыг зэрэг б?рэн явуулах зэргийг шийдвэрлэсэн байх ёстой. Энэ б?х асуудал нь ??рт?? биеэ даасан янз б?рийн салбар ухааныг нэгтгэсэн химийн технологи гэдэг шинжлэх ухааны гол зорилт болдог юм.


Slide 7

Химийн технологийн ?ндсэн ойлголт Шинжлyх ухаан, ?йлдвэрлэл хоёрыг холбогч нэгэн т?рлийн ухаан шаардагнаас технологи гэдэг шинжлэх ухаан ??счээ.


Slide 8

Юуг судлах вэ? Технологи гэдэг нь Techne-урлах, Logos-ухаан, урлах з?й гэсэн утгатай грек гэрэлтай ?г юм. Химийн технологи бол байгалийн т??хий эдийг б??н??р нь боловсруулж,?йлдвэрийн ба ?рг?н хэрэгцээний з?йл болгон хувиргах арга,процессыг судална. Химийн технологи нь химийн ?йлдвэрийн шинжлэх ухааны ?ндсийг б?рэлд??лдэг б?г??д процессыг хийх тохиромжтой н?хцлийг хайх, ?йлдвэрлэлийн т??хий эд, ?ндсэн ба хажуугийн б?тээгдэх??н, хаягдлыг химийн боловсруулалт хийн аргыг судална.


Slide 9

Эрчим х?чний хамгийн ашигтай н?хцлийг тогтоох, химийн технологийн процессыг явуулах багаж, т?х??р?мж, т??нийг хийх материалыг сонгоно. Аливаа ?йлдвэрлэлийн технологийн процессын техник-засгийн шинж чанар нь хэд хэдэн ?з??лэлтээс илэрдэг. Эдгээр нь технологийн ?ндсэн ойлголт юм.


Slide 10

??нд: Нэгж б?тээгдэх??нд зарцуулагдах т??хий эд ба энергийн хэмжээ Машин т?х??р?мжийн х?чин чадал Х?д?лм?рийн б?тээмж Б?тээгдэх??ний гарц ??рийн ?рт?г зэрэг ?з??лэлт??д багтана.


Slide 11

Химийн ?йлдвэрийн т??хий эд ба энерги Т??хий эд гэж эдийн засгийн хувьд ашигтай ?р д?н ?г?х н?хц?л б?рд??лсэн байгалийн баялаг, ургамал амьтны гаралтай эд з?йлс, ?йлдвэрийн бэлэн ба хагас боловсруулсан б?тээгдэх??нийг хэлнэ.


Slide 12

Ангилал Т??хий эдийн гарал ??сэл Эрдэс т??хий эд Биологийн гаралтай т??хий эд Х?дрийн Х?дрийн биш Шатамхай Т?м?р, Зэс, Цайр, М?нг?, Молибден, Манган, Титан Апатит, Фосфорит, Гипс, Шохойн чулуу, Г?лтг?н?, Гялтгануур Чулуун н??рс, х?рэн н??рс, нефьт, занар, шатамхай хий, мод


Slide 13

Хэтийн т?л?в Химийн аж ?йлдвэрт биологийн гаралтай т??хий эдийг боловсруулж байна. Гэвч орчин ?ед х?нсний з?йлд хэрэглэж болох биологийн гаралтай т??хий эдийг аль болохоор ?йлдвэрийн хэрэгцээнээс ч?л??л?х, т??нийг ??р з?йлээр орлуулах хандлагатай байна.


Slide 14

Энерги Химийн ?йлдвэр нь хамгийн их энерги хэрэглэдэг салбар юм.


Slide 15

Энергийн эх ??свэр Энергийн эх ??сг??р болох материaл нь т?лш юм. Т?лш нь шатамхай бодис б?г?д т??ний ?ндсэн б?рэлдэх??н хэсэг нь н??рст?р?гч байдаг. Гарал ??слээр нь байгалийн т?лш, зохиомол т?лш агрегат байдлаар нь хатуу, шингэн, хий байдалтай гэж ангилна.


Slide 16

Энергийн т?р?л Цахилгаан энерги нь бусад энергид хялбар хувирдгаас гадна алсад тээвэрлэхэд хамгийн тохиромжтой. Цахилгаан энергийг хайлмал давсны ба усан уусмалын электролиз зэрэг цахилгаан химийн процесст хэрэглэнэ . Дулааны энерги бол халаах, х?рг?х, ууршуулах, нэрэх, хатаах, шатаах, хайлуулах, шатаах, хайлуулах зэрэг технологийн процесст хээглэхээс гадна эндотермийн урвал явуулахад шууд оролцоно. Механик энерги нь т??хий эдийг буталж жижиглэх, шахаж нягтруулах, з??ж тээвэрлэх, ш??ж, ялгах зэрэг технологийн процессын туслах чанарын ?йлдэлд хэрэглэнэ. Орчин ?ед х?н т?р?лхт?н ?ндсэндээ малтмал т?лшний химийн энергийг ??рийнх?? хэрэгцээнд хэрэглэж байна. Химийн энерги нь гол т?л?в гальванийн элемент ба т?р?л б?рийн аккумлятор ??снэ.


Slide 17

Манай орны химийн ?йлдвэрийн хэтийн т?л?в Монгол улсад одоогоор химийн аж ?йлдвэр хараахан сонгодог утгаараа х?гж??г?й байна. Эмийн ?йлдвэр-бол химийн ?йлдвэрийн дэд салбар юм.


Slide 18

Монгол дахь химийн ?йлдвэрийн дэд салбар Эм, биобэлдмэлийн ?йлдвэр??д Эрдэс, т??хий эд олборлох ?йлдвэр??д Гоо заслын a?oyyaayo??iee ?йлдвэр??д Х?нсний б?тээгдэх??ний ?йлдвэр??д


Slide 19

Онцлог Эдгээр ?йлдвэр??дийн одоогийн технологийн нэг онцлог бол ургамал, амьтан, байгалийн гаралтай т??хий эдэд хуримтлагдсан байгалийн бэлэн бодисуудыг цэврээр ялган авах ба баяжуулахад чиглэгдэж байна.


Slide 20

Аммиакийн ?йлдвэрлэл Аммиак нь азотын нэгдл??дийг гаргаж авдаг ?ндсэн т??хий эд юм. Т??нийг азотын х?чил, аммонийн нитрат, шээг, амофос, нитрофос, аммонийн полифосфат, аминийн болон азидын нэгдл??дийг нийлэгж??лэн гарган авахад хэрэглэнэ. Аммиакийг техникт ?рг?н ашигладаг.


Slide 21

Т??хий эд Азот, уст?р?гч. Агаарыг шингэр??лж азотыг гаргаж авах ба хоолны давсны уусмалын электролизээр болон байгалийн хий генераторийн хийснээс уст?р?гчийг гарган авна.


Slide 22

Туслах материал Т?м?р катализатор, калийн ба х?нг?нцагааны оксид


Slide 23

Химийн технологийн ?ндсэн процесс Гарган авсан азот, уст?р?гчийг 450-500 цельс температурт, Па даралт дор катализаторын байцаалтайгаар шууд нийлэгж??лэх аргаар 10-20% -ийн аммиакийг ?йлдвэрлэнэ.


Slide 24

Техникийн процессын онцлог Аммиакийг ?йлдвэрлэхэд нийлэгж??лх багана, х?рг?гч, шахагч, насос /компрессор/, ялгагч зэрэг гол т?х??р?мж??д хэрэглэгдэнэ. Урвалын дулааныг дээд хэмжээгээр ашиглах ба багаж т?х??р?мжийн гадаад ханыг хэт халаахг?йн тулд нийлэгж??лэх багана доторх азотеуст?р?гчийн холимогийн х?д?лг??ний чиглэлээр зохицуулалт хийнэ.


Slide 25

Азотын х?члийн ?йлдвэрлэл Натрийн нитратыг их концентрацитай х?хрийн х?члээр ?йлчилч азотын х?члийг анх ?йлдвэрт гарган авдаг байжээ. Натрийн нитраты байгальд элбэг тохиолддогг?йгээс уг арга ?йлдвэрийн ач холбогдолг?й болсон юм. Иймээс орчин ?ед аммиакийг каьализын аргаар исэлд??лэн концентраци багатай азотын х?чил ба концентраци ихтэй азотын х?члийг гарган авч байна.


Slide 26

Т??хий эд Аммиак, агаар


Slide 27

Туслах материал Катализатор /цагаан алт-родийн тор/ ус, коцентрацитай х?хрийн х?чил.


Slide 28

Химийн ?ндсэн процесс Агаар б?хий хольц дотор цагаан алтан катализаторын оролцоотойгоор 800 цельс температурт аммиак азотын II оксид болтол исэлдэнэ. Азотын оксидыг II ердийн температурт х?чилт?р?гч??р исэлд??лж азотын диоксид болгоно. 3. Азотын диоксид IV ил??дэл х?чилт?р?р?гч ба устай харилцан ?йлчилж азотын х?чилд хувирна.


Slide 29

Технологийн процесс Агаар аммиакийн холимгийг 200 цельс х?ртэл халааж, контактын аппарат руу /цамхагт/ шахан оруулна. ?йлдвэрийн н?хц?лд пиритийг шатаах хамгийн тохиромжтой температур нь 800 С болно. Шатаах зуухнаас гарсан хий нь х?хрийн / IY / оксид х?чилт?р?гч, азот, мышякийн нэгдэл, усны уураас тогтоно. ??нийн шатсан хий гэдэг. Шатсан хий нь катализаторыг хордуулах чанар б?хий бага зэрэг мышякийн нэгдэл, тоос, чийг зэргийг агуулдаг учраас уг хийг сайтар цэвэрлэх хэрэгтэй. Энэх?? хийг тусгай цахилгаан шззлт??р угаах цамхаг дундуур нэвтр??лэх замаар мышякийн нэгдэл, тоосноос цэвэрлэнэ. Концентрацитай х?хрийн х?члээр чийгийг шингээж хийг хатаана. б/ х?хэрт хийг .... Исэлд??лж х?хэрлэг ангидрид ... Гаргаж авна. Шатсан хий дэх х?чилт?р?гчийн хэмжээг ихэсгэхэд х?хрийн /YI/ Оксидын гарц ?с?х б?г??д 450 С –т 95 % х?ртэл ихэснэ.


Slide 30

в/ Х?хрийн IV Валенттай оксидыг концентрацитай х?хрийн х?чилд шингээж олеумыг ??сгэнэ. Олеумыг усаар шингэлэх замаар ямар ч концентрацитай х?хрийн х?члийг бэлтгэж болно. Х?хэрлэг ангидрид устай нэгдэж х?хрийн х?члийн дуслуудаас тогтсон шингэрдэгг?й манан ??сгэдэг учир х?хрийн ангидридыг х?хринй х?чилд уусгаж авдаг.


Slide 31

Технологийн процессийн онцлог Х?хрийн х?члийг ?йлдвэрлэх нь тасралтг?й ?ргэлжлэн явагдах процесс юм. Нунтагласан колчеданыг “ буцлагч давхарга” зууханд халаасан агаараар ?лээлгэж шатаана. Зууухны дооод талд олон жижиг н?х б?хий зузаан ул т?м?р тор байрлуулж доороос нь халуун агаараар нэвт х??р?гд?н?. Сайтар нунтагласан колчеданыг т?м?р тор дээр асгаж доороос нь агаараар х??р?гд?н?.М?н хажууу талаас нь колчеданбг хийнэ. Шаталтын д?нд ??ссэн ?нс хажуу талаар зайлуулагдана. Шатсан хий зуухны дээд талын цоргоор гарна. Шатсан хийг контактын аппаратааас гарч байгаа хийн дулааны х?л??г??р халаана.


Slide 32

Х?чилт?р?гч агуулсан цэвэрлэгдсэн уг хийг дулаан солилцуулагч дотор 45С х?ртэлд халааж контактын цамхагт оруулна. Энэ контактын аппарат дотор катализатор д??ргэсэн торлог тавиуруудыг байрлуулсан байна.Контактын аппаратаас гарсан х?хрийн ангидридыг шингээгч цамхгуудад концентрацитай х?хрийн х?чилд шингээж авснаар контактийн аргаар х?хрийн х?чил ?йлдвэрлэх ажиллагаа дуусна.


Slide 33

Х?д?лм?р хамгаалал Х?хрийн х?члийн ?йлдвэр??дэд х?д?лм?р хамгаалал аюулг?й техникийн д?рмийг хатуу м?рд?х шаардлагатай. 1. Х?н б?р хорт хийн багтай байх шаардлагатай. ?йлдвэрийн байран дахь агаарын найрлаганд байгаа хийн агуулгыг тогтмол хянах Хийгээр хордсон тохиолдолд нэрвэгдэгсдийг агаарт гаргах буюу х?чилт?р?гч??р баяжуулсан агаараар амьсгалуулж, уусдаг содын сулруулсан уусмал уулгах хэрэгтэй.


Slide 34

2. ?йлдвэрийн байранд х?хрийн / IY / оксидын усны ууртай ??сгэсэн х?хрийн х?члийн манан онцгой аюултай. Х?хрийн х?члийн манангийн агуулгыг 1 мг/м..-аас ихэсгэж болохг?й. - Х?хрийн х?члийн мананг ??сгэж болох х?хрийн х?чилтэй ажиллаж байгаа байранд ажиллагсад тусгай хувцас резин гутал, бээлийтэй байх ёстой. Хамгаалатын н?дний шил з??нэ. - Хэрэв биен дээр х?хрийн х?чил дусвал их хэмжээний усаар угаан, т?лэгдсэн хэсгийг 5 %-ийн содын уумсмалаар шавшиж вазелин т?рхэнэ.


Slide 35

Давсны х?члийн ?йлдвэр Давсны х?чил нь металлург, химийн, х?нсний болон бусад ?йлдвэр, техникт их хэмжээгээр хэрэглэнэ.


Slide 36

Т??хий эд Маш сайтар цэвэрлэгдсэн уст?р?гч ба хлор: Уст?р?гч ба хлорыг хлорт натри / кали/-гийн усан уусмалын электролизоор гарган авна.


Slide 37

Туслах материал Нэрсэн ус


Slide 38

Химйин ?ндсэн процесс: Хлорт уст?р?гчийг гарган авахдаа нийлэгж??лэх арга хэрэглэнэ. Энэ процесс нь хлорт уст?р?гчийг шууд нэгд??лэх урвал дээр ?ндэслэнэ.


Slide 39

Технологийн процессийн онцлог: Дээрх нийлэгж??лэх урвалыг галд тэсвэртэй доторлосон зууханд явуулна. Зуухны доод талд давхар хоолоы б?хий хийн шатаагуур байрлуулна. Шатаагуурын дотуур хоолойгооор хлор, гадуур хоолойгоор уст?р?гч явж гарах ?едээ шатна. ??ссэн хлорт уст?р?гчийг шинээгч цамхагт оруулж усаар шингээнэ. Хлорт уст?р?гчийг шингээхийн тулд эхлээд т??нийг т?мр??р хийсэн хий дамжуулагчаар оруулж 200-250С х?ртэл х?рг??д дараа нь шатаамал шавар материалаар хийсэн цагиргаар д??ргэсэн шингээгчийн доод хэсэгт оруулна.


Slide 40

Цамхагийн дээд талаас хийн урсгалын эсрэг чиглэлд усаар ш?ршинэ. Ус шингээгч цамхаг доторхи олон тооны цагиргуудыг даган урссанаар шингэн ба хийн хоорондох ш?ргэлцэх талбай ихсэж хлорт уст?ргч сайн шингэнэ. Ингэснээр 1-р шингээгчид 30 % орчим хлорт уст?р?гч б?хий давсны х?чил ??снэ.


Slide 41

Фосфорын х?члийн ?йлдвэр Цосфорын олон т?рлийн х?чил байх б?г??д тэдгээрийг фосфорын давсууд гаргаж авахад болон фосфорын бордооны ?йлдвэрт ?ндсэн т???хий эд болгож хэрэглэж байна. Цэвэр флсфорын х?члээс х?нсэнд харгэлэдэг фосфорын давс тэжээлийн фосфат,угаалгын нунтаг зэрэг бописуудыг гаргаж авна. Техникийн фосфорын х?чил нь олон т?рлийн бордоо гаргаж авах суурь, завсрбн т??хий эд болох б?г??д т??нийг бусад нэгдл??дтэй нийлэгж??лэх замаар энгийн ба гурвалсан суперфосфат преципитат, аммофос, нитрофос, азофос, полифосфат зэрэг фосфорын энгийн ба нийлмэл бордоонуудыг гарган авч байна.


Slide 42

Т??хий эд Фосфорын х?чилд гаргаж авах т??хий эд нь фосфорит ба апатит юм. Дэлхийд АНУ, МАрокко, Тунис, ОХУ, Казакстан, Монгол зэрэг хэд хэдэн газар фосфатын том ордууд байна. Туслах чанарын т??хий эдэд фосфорын х?члийг гаргаж авах аргаасаа хамаарч кокс, хадан цагаан, х?хрийн х?чил зэрэг бодисууд орно.


Slide 43

Гаргаж авах арга Фосфорын х?члийг 2 аргаар гаргаж авдаг. а/ Дулааны арга. Энэ аргаар фосфорит ба апатитыг кокс, хадан цагаан зэрэг бодистой тодорхой жингийн харьцаагаар хольж 1500С орчимд хайлуулж фосфорыг нэрж гаргана. ??нд дараах ?ндсэн урвал явагдана.


Slide 44

б/ 2 дахь арга нь экстракцийн арга юм. Энэ аргаар фосфоритыг х?хрийн х?члээр задалж фосфорын х?члийг т?рж гаргана. ??нд дараах ?ндсэн урвал явагдана.


Slide 45

Энгийн суперфосфатын ?йлдвэр Фосфорын бордоонууд дотроос суперфосфат нь фосфорын ?ндсэн бордоо юм. Суперфосфатыг ?лйдвэрлэх гол зорилго бол усанд уусдагг?й фтор апатитыг усанд сайн уусдаг кальцийн анхдагч фосфат болгосноор ургамалд хялбархан шингэдэг бордоо болгон хувиргахад оршино.


Slide 46

?ндсэн т??хий эд Апатитыг баяжмал буюу фосфоритын гурил, техникийн /68-75%/ х?хрийн х?члийн уусмал.


Slide 47

Туслах материал: Ус


Slide 48

Химийн ?ндсэн процесс Суперфосфатыг гаргаж авахын тулд байгалийн фосфоритыг х?хрийн х?чилтэй хольж х?чтэй хутгахад дараах урвал явагдана. Гол нэгдэл нь калuцийн анхдагч oосфат нь ургамалд шимэгддэг хэлбэр юм. ??ний хажуугаар хольц байдлаар байх ба энгийн суперфосфатад ургамалд шимэгдэх агуулга 15-20% байна.


Slide 49

Технологийн процесс Маш нарийн нунтагласан фосфоритын гурил 68% х?ртэл шингэр??лсэн х?хрийн х?члийн уусиал нормын 105% орчим ил??дэлтэй авч урвал явуулах тогоонд хийж сайтар хутгаж зуурна. Супер фосфатыг гарган авах процесс 2 шатаас тогтоно. 1-р шатанд: х?хрийн х?члийн ихэнх нь зарцуулагдаж урвалын орчны б?х з?йл ?тг?рч эцстээ барьцалдаж хатуурна. Ойролцоогоор 40-45 минут ?ргэлжилнэ. Барьцалдаж г?йцмэгц хатуурсан хэсгийг нарийн зорж хэрчээд агуулахад оруулна.


Slide 50

Агуулахад суперфосфат бол г?йцэх 2-р шат эхэлнэ. Энэ шат нь 18-28 хоног ?ргэлжилнэ. Энэ хугацаанд урвалд орж амжилг?й ?лдсэн чулуулаг ба урвалын д?нд ??ссэн х?чл??д бусад б?тээгдэх??н??д харилцан урвалд орж ыбэлэн б?тээгдэх??н болно.


Slide 51

Натрийн ш?лтийн ?йлдвэр Натрийн ш?лт буюу хахуун- натри гидроксид цагаан ?нгийн хатуу бодис.Хахуун натрийг арьс шир, саван, органик будгийн ?йлдвэр, нэхмэл, т?м?рл?гийн зэрэг аж ахуйн олон салбарт хэрэглэнэ. Хахуун натрийг химийн ба цахилгаан химийн аргаар ?йлдвэрлэнэ. Орчин ?ед цахилгаан химийн аргыг зонхилон хэрэглэж байна.


Slide 52

1. Химйин арга. Химийн аргыг шохоын арга, ферритийн арга гэж 2 ангилдаг. а/ Шохойн арга. Натрийн карбонат, кальцийн гидроксидын хоорондох урвалаар натрийн гидроксид ??сдэг. Содын уусмалыг шохойн с??тэй хольж бага зэрэг халаан сайн хутгаж, урвалыг явуулах ба урвалын д?нд 7-9% NaOH Б?хий шаравтар ?нгийн уусмал ??сч тунадасжина. Уусмалыг тунгааж ш?лтийн уусмалыг ялгэн авч цаашид ууршуулан ?тг?р??лж хэргэлэнэ.


Slide 53

б/ Ферритын арга. Энэ аргаар т?мрийн оксидыг содтой хамт хайлуулж дараа нь усаар унтраах замаар натрийн оксидыг гаргаж авдаг. Урвал дараах замаар явагдана. Хуурай техникийн содыг баяжуулсан т?мрийн х?дэртэй тодорхой жингийн харьцаагаар хольж зууханд улайсгаж хайлуулаад зуухнаас гаргамагц ?нсийг 150-200С орчим температур х?ртэл усаар шууд унтраана.


Slide 54

2. Цахилгаан химийн арга Хоолны давсны уусмалын элетролизээр натрийн гидроксидыг гаргаж авна. Урвал дараах байдлаар явагдана. Катод дээр: Анод дээр: Электролизээр катод дээр уст?р?гч анод дээр хлор хий байдалтай ялгарч уусмал дотор натрийн гидроксид ??снэ. Хий байдалтай ялгарч байгаа уст?р?гч ба хлорыг тусгай баллонд даралтын дор шингэр??лэх замаар хурааж давсны х?члийг ?йлдвэрлэхэд ба бусад хэрэгцээнд хэрэглэнэ.


Slide 55

Технологийн процесс Хоолны давсны ханасан уусмалыг химийн аргаар тунгааж цэвэрлээд катодбг т?мр??р, анодыг бал чулуугаар хийсэн электролизын онгоцон дотор тогтмол г?йдлээр хоолны давсны электролизыг явуулах ба гэхдээ анод катодын орчныг тусгай хаалтаар тусгаарласан байх шаардлагатай. Дээрхи хийнээс давсны х?чил гаргах тохиолдолд хлор дотор уст?р?гчийг шатааж усаар шингээнэ. Электролизыг явуулахад ??ссэн NaOH-ийн уусмалыг ууршуулан ?тг?р??лж, хэрэв хатуу байдлаар гаргах шаардлагатай бол тусгай тогоонд хайлуулж дараа нь царцааж бэлэн б?тээгдэх??н болгоно.


Slide 56

Аммонийн нитратын ?йлдвэрлэл: Химийн ?йлдвэрт аммиак ба азотын х?члээс азотын бордоог ?йлдвэрлэдэг. Эдгээр бордооноос орчин ?ед нэлээд ?рг?н хэрэглэгддэг нь аммонийн нитрат юм. Т??нд агуулагдаж байгаа азотын хэмжээ их б?г??д тэжээллэг чанараар давуу юм. ??ний дутагдалтай тал нь ус чийг ?л нэвтрэх полиэтилен уутанд хадгалдаг. Т??хий эд: аммиак, азотын х?члийн 60%-н уусмал


Slide 57

Аммонийн нитрат


Slide 58

Процесс: Хий байдалтай аммиак дээр х?члээр ?йлчилж саармагжуулан аммонийн нитратыг гарган авна. Энэ урвал их хэмжээний дулаан ялгаруулдаг, экзотермийн ?л эргэх урвал юм. NH3 + HNO3 = NH4NO3 + 148кДж Урвалын н?л??г??р температур эрс нэмэгдэж ус, азотын х?чил ууршиж цаашид аммонийн нитрат задарч эхэлдэг учир дулааныг урвалын орчноос зайлуулах хэрэгтэй байдаг. Эндээс гарсан дулааныг аммонийн нитратыг ?тг?р??лэхэд хэрэглэнэ.


Slide 59

Технологийн онцлог: ?йлдвэрлэх т?х??р?мжийг 0.4, кПа даралтанд орших халаасан нийлэгж??лэх раектор (сав) дотор тасралтг?й харилцан ?йлчилж саармагжих урвал явуулах б?г??д ??ссэн нитратийн уусмал раекторын гадана талын цилиндрт орно. ??сэн уур шингэний эмульс сетараморт орж ялгагдана. Урвалаас ??ссэн дулааны н?л??г??р ууршилт 98% концетрацитай болтол явагдана. Ийм ?тг?рс?н уусмалыг дараа нь ?рэлж??лэх цамхагт оруулна Уг цамхагны дээд талаас 98%-н концентрацтай аммиакийн нитратын халуун ?тг?рс?н уусмалыг дуслуулан тусгай цацагчийн тусламжтайгаар ш?ршинэ. Эдгээр цамхагийн доороос агаар ?лээлгэн хатуу б??р?нхий болгоно.


Slide 60

Т?х??р?мж


Slide 61

Металл ?йлдвэрлэл: Металлургийн ойлголт Х?дрээс металлыг гаргах ?йлдвэрийн аргын тухай шинжлэх ухааныг металлурги гэнэ. Металлургийг бас металлургийн ?йлдвэр гэж нэрлэнэ. Т??хий эд: Х?дэр


Slide 62

Металлыг ?йлдвэрийн аргаар гаргаж авахад хэрэглэж болохуйц, ??рийнх?? найрлагад металууд, тэдгээрийн нэгдлийн агуулсан эрдэс ба уулын чулуулгуудыг х?дэр гэнэ. Х?дэр нь 2 буюу хэд хэдэн металлыг агуулж байвал полиметаллын х?дэр гэнэ. Ж/нь: зэсийн-молибден, зэс-цайр Металл ?йлдвэрийн нол шат нь металлын химийн аргаар т??ний нэгдлээс гаргаж авах явдал юм. ??ний тулд томоохон х?дрийг жижиглэж бэлтгэнэ. Металлургийн ?йлдвэрлэлийн эцсийн шат нь гаргаж авсан металлыг даралт ба дулаанаар боловруулах ажиллагаа юм. Тэгэхлээр х?дрээс металлыг гаргаж авахад х?дрийг баяжуулахаас эхлээд металлыг цэвэрлэх х?ртэл маш олон тооны механикийн ба химийн боловруулалтын дэс дараалсан дамжлага хийгддэг.


Slide 63

Металлыг гаргаж авах ?йлдвэрийн арга Орчин ?еийн металлурги нь 75% орчим металл гарган, т??ний ?ндсэн дээр олон мянган хайлшийг ?йлдвэрлэж байна.


Slide 64

Пиро-металлургийн арга: ?нд?р температурт явагдаж байгаа ангижруулах урвалаар х?дрээс металл гаргах арга юм. Ангижруулагчаар н??рс, идэвхит металл, н??рст?р?гчийн (II) оксид, уст?р?гч, метан зэргийн гарган авдаг. ??нийг бас Карботермийн арга гэнэ.Энэ аргаар цэвэр металл гарган авахын тулд сульфид??дийг эхлээд тусгай зууханд шатааж металлын оксид болгон хувиргаад эцэст нь т??нийгээ ангижруулах процесст оруулдаг.  2ZnS+3O2=2ZnO+2SO2 ZnO+C=Zn+CO Ж/нь: зэсийн х?дэр болох купритээс н??рс ба н??рст?р?гчийн оксидоор зэсийг ангижруулна. Cu2O + C = 2Cu + CO Cu2O + CO = 2Cu + CO2


Slide 65

Гидрометаллугийн арга  Гидрометаллурги бол х?дэрт байгаа металлуудыг янз б?рийн урвалж ашиглан усан уусмалд шилж??лээд т??нээсээ электролизоор дан металл гарган авдаг арга юм. Алтны х?дрээс цэвэр алт гаргах цианидын арга бол гидрометаллургийн арга юм. Т??нээс гадна олон тооны металл байгальд давс, эрдэс байдалтай оршдог. Ийм х?дрийг маш ?нд?р температурт хайлуулан т??нд тусгай бодис (флюс) нэмж, доторх хэрэгг?й хольцтой нь нэгд??лэн дараа нь т??нээс салган шаар болгон гадагшлуулдаг. Хэрэв хайлмал х?дэрт хэрэгг?й хоосон чулуулаг, их хэмжээний элс шороо байвал нэмэлт бодисоор шохойн чулууг ашиглах ба хэрэв шохой нь их байвал элс хэрэглэх б?г??д энэ хоёр тохиолдолд шаар нь кальцийн силикат цахиурын оксидод шилждэг. Ашигг?й хольцоос урьдчилан салгасан х?дрийг (конц) баяжмал гэнэ. Х?дрээс металлыг салгахад металл нь н??рс ба т??ний оксидоор ангижрах боломжг?й ?ед уст?р?гч, цахиур, магни, х?нг?нцагаан зэрэг х?чтэй ангижруулах чанартай янз б?рийн металл хэрэглэхийг металлотермийн арга гэнэ. Тухайлбал: х?нг?нцагааныг ангижруулагчаар авбал т??нийг алюминотерми гэнэ.  Жишээ нь: хромыг алюминотермийн аргаар гарган авдаг. Cr2O3+2Al=Al2O3+2Cr 


Slide 66

Цахилгаан металуургийн арга: Цахилгаан металлурги бол тогтмол цахилгаан г?йдэл буюу электролизээр металлыг дангаар нь ялгаруулах аргыг хэлнэ. Энэ аргаар оксид ба хлоридын хайлмалаас х?нг?н металлуудыг гаргаж авдаг. Ийм аргаар оксидоос х?нг?н цагааныг, хлоридоос натрийг ?йлдвэрлэдэг юм. Зарим ме- г цэвэрлэхэд электролизын аргыг ?рг?н хэрэглэнэ. Цэвэрлэх гэж байгаа металлаар анодыг бэлтгэх ба электролизын ?ед уг анод уусаж, металлын ион уусмалд шилжин катод дээр ангижран сууна. Ийм маягаар зэс, м?нг?, никель, т?м?р зэргийг бусад металлыг цэврээр гаргаж болно.


Slide 67

Электролиз


Slide 68

Ширэм ?йлдвэрлэл Байшин зууханд т?мрийн оксидоос т?мрийн ангижруулсан ширмийг гарган авна. Гангийн хэрэгцээ асар их байдаг учраас ?йлдвэрт гаргаж авсан ширэмний зонхилох хувийг ган болгож боловруулна. Т??хий эд: Т?мрийн х?дэр Туслах материал: Кокс, х?чилт?р?гч??р баяжуулсан агаар хайлуур буюу флюс (шохойн чулуу)


Slide 69

?йлдвэрлэлийн онцлог: Байшин зууханд ширэм ?йлдвэрлэх: Домен зууханд т?мрийн оксидоос т?мрийг ангижруулан ширмийг гарган авна. Домен зууханд явагдах химийн урвалыг дараах б?д??вчээр илэрхийлж болно. C => CO2=> CO Fe2O3 => Fe3O4 => FeO => Fe MnO2 => Mn SiO2 => Si P2O5 => P Домен зуухны доод хэсэгт халаасан агаар буюу х?чилт?р?гч??р баяжуулсан агаарыг нэвтр?лэхэд халуун хийн н?л??нг??р домен зуухан дахь кокс шатаж, I б?д??вчийн дагуу явагдана. ??ссэн н??рст?р?гчийн моноксид нь т?мрийн х?дрээс т?мрийг ангижруулахад чухал х?л?? ?з??лэх б?г??д т??ний н?л??г??р II б?д??вчийн дагуу ангижрах урвалууд явагдана.


Slide 70

Х?дэр дэх т?мрийн ангижрах урвалын зэрэгцээгээр т??ний найрлагад агуулагдаж буй бусад элементийн оксидууд зэрэг ангижирна. Ингэж н??рст?р?гч, цахиур, маган, фосфор, х?хэр агуулсан т?мрийн шингэн хайлш болох ширэм ??снэ. Халин кальци ба х?н?гцагааны оксидууд ангижирахг?й б?г??д тэдгээр нь хялбар хайлдаг силикат, алюмосиликат, алюминат болж хувиирна. М?н их хэмжээний х?хэр нь кальцийн сульфитэд шилжиж, энэ б?х дагалдах б?тээгдэх??н нийл т?мрийн шаарыг ??сгэнэ. Домен зуухан дахь урвалыг хурдан, г?йцэд яцвуулахын тулд: Т?мрийн оксидын концентрацыг ихэсгэх Урвалд орж буй бодисуудыг буталж, ш?ргэлцэх талбайг нэмэгд??лэх Т?мрийн х?дрийг шохойн чулуутай хойльж ?г?х Домен зуухан дахь температурыг байнга ?нд?р байлгах зэрэг н?хцлийг б?рд??лсэн байна.


Slide 71

Домен зуух


Slide 72

Домен зуух


Slide 73

Ган ?йлдвэрлэх XIX зуунд ширмийг хайлуулан ган ?йлдвэрлэх шинэ аргууд /Мартены, Бессемерийн ба Томасын/ аргыг нээсэн. ??нийг одоог х?ртэл ашиглаж байна. Ган ?йлдвэрлэхэд ширэм нь янз б?рийн найрлагтай байдаг. Ширэм дэх н??рст?р?гчийн дээд хэмжээ 4.4 %, цахиур 1.75, манган 1.75%, фосфор 0.3, х?хэр 0.07% тус тус байдаг. Т??хий эд: Т?р?л б?хийн ширэм, т?мрийн хаягдал Туслах материал: х?чилт?р?гч??р баяжуулсан агаар, нэмэлт бодисууд (кадьцийн оксид, ферро манган)


Slide 74

Химийн ?ндсэн процесс: Ган боовсрулахад хэрэглэх ширэмний найрлага дахь н??рст?р?гч, цахиур, манганы хэмжээ 1 хувиас бага байх ёстой б?г??д ??ний тулд эдгээр элементйг исэлд??лэн заримыг нь хий болгон ялгаруулах, ?лдсэнийг нь т?мрийн шаар болгон хувиргадаг. Ихэнх урвал нь х?чилт?р?гчийн н?л??г??р явагдана. Урвалын б?д??вч: 2C + O2 = 2CO + 220кДж 4P + 5O2 = P4O10 + 2984кДж Si + O2 = SiO2 + 911кДж S + O2 = SO2 +297кДж 2M n + O2 = 2MnO + 770кДж 2Fe + O2= 2FeO + 544кДж Эдгээр урвал явагдсаны дараа ил??дэл т?мрийн (II) оксидыг зайлуулахын тулд манган нэмж ?гд?г. Mn + FeO = MnO + Fe Ган боловсруулах урвалын хурдыг нэмэгд??лэхийн тулд: Х?чилт?р?гч??р баяжуулсан агаарыг хэрэглэх Урвалд орж буй бодисын концентрацийг нэмэгд??лэх Температурыг ихэсгэх зэрэг аргыг хэрэглэнэ.


Slide 75

Х?чилт?р?гч конверторын арга: Энэ аргыг нийтийн тооллын 50-иад оны ?еэс хэрэглэж эхэлжээ. Эн??гээр ганг боловсруулахдаа халуун ширмэн дундуур агаар нэвтр??лнэ. Цахиур, манган зэрэг элемент??дийн исэлдэх урвалаас ялгарсан дулааныг ашиглах учир тусгайлан т?лш хэрэглэхг?й. Энэ процессийг Бессеремовын конвертор /Зураг №7/ гэдэг т?х??р?мж??р явуулдаг. Энэ аппарат нь галд тэсвэртэй материалаар доторлосон ган сав ба дотоод талдаа агаар оруулах н?хтэй байдаг. Конвертор нь 10-60 тн багтаамжтай ба ?йлдвэрлэх чадал нь хоногт 12000-13000 тн байна. Энэ т?х??р?мж нь х?хэр, фосфор ихтэй ширмийг дахин боловсруулж болохг?й. Ганг хайлуулахдаа аппаратыг ширмээр д??ргэж доод иалын н?хээр 10атм даралтаар агаар х??р?гд?н оруулна. Т?м?р, цахиур, м?нг?н дараа нь н??рст?р?гч исэлдэнэ. Исэлдэх процесс дууссаны дараа ганг дээд талын н?хээр гарган авна.


Slide 76


Slide 77

Томасын арга 1878 онд Английн т?м?рл?г судлаач С.Томас энэ аргыг нээв. Энэ аргаар цахиурын бага хольцтой (0.2%-0.9%) их фосфортой (1.5%-2.5%) ширмийг дахин хайлуулж боллоо. Конверторыг галд тэсвэртэй х?чиллэг биш суурилаг материалаар доторлоно. Томасын конвертор /Зураг №8/ нь Бессемеровынхаас арай том, их хаягдал гаргана. Энэ процесст фосфор нь шиталтаас конвертоын температурыг нэмэгд??лэхэд зайлшг?й шаардлагатай их дулааныг ялгаруулдгаараа шийдвэрлэх ??рэгтэй. Сайн тал нь ?йлдвэрийн б?тээмж ихтэй, энгийн т?х??р?мжтэй, т?лш шаардлагаг?й. Эндээс гарч буй ган нь ердийн ган байна.Энэ аргын дутагдал нь дахин боловруулалт хийж болдогг?й ба химийн тодорхой найрлагатай ганг л хайлуулдаг. Гангийн чанарыг сайжруулах, хайлуулалтын эрчмийг нэмэгд??лэхийн тулд с??лийн жил??дэд х?чилт?р?гч шингээсэн хий буюу цэвэр х?чилт?р?гч??р ?лээх болдог. Энэ нь 98.5-99.5% тай байна.


Slide 78

Томасын арга


Slide 79

Мартены арга Гангийн 80 гаруй хувийг Мартенын зууханд хайлуулдаг. Энэ нь мартенын ?ууханд т?м?рл?гийг дахин боловсруулж олон т?рлийн ганг гаргаж авах бололцоотойн гадна, oaeeooeaeoui yaoua oae?aao, oyiao a?eeeaaaa oyeaa? aaeaeaa? oaeeaa?eaaaaia. 1865 iia o?i??e?a noaeaaч I.Y.Ia?oai O?aioaa 1.5o-ui aaaoaai?oae y?ay? i?o?o a?eeeaaaaoae coooua a?oyy?, oe?yi, eii oaeeooe? iooa?e чaia?oae aai aa?aai aaчyy. I?inia 1869 iia Ni?iiaui caaiaui ei?aia? A.A. Eciineia 2.5o-ui aaaoaai?oae ieeyya aieian?iiaoe oeeooye ia?oaiu cooo a?oyy?yy. I??ei ?aeei ia?oaiui cooo 900 o??oye aaaoaai?oae. Oaiaeei eo ayeay?nyi cooo iu 150-300o aaaoaai?oae aaeia.Cooo iu iacoo, aaeaaeeei oeeayy? a?eeeaia aieii. Ia?oaiui coooaia aai aa?aa? aaaoaa aie o??oee ya iu oayaaae o?i??e?a, oaaaai oe?yi, o?i?eei o?ay? aieii. Х?чилт?р?гч хэрэглэснээр мартен зуухны чадал 15-25% нэмэгддэг. Мартенийн зууханд н??рст?р?гчийн хийцийн, багаж хэрэгслийн чанарлаг ган, бага буюу дунд зэргийн хольцтой ганг хайлуулна. Мартенийн зууханд хайлуулсан гангаар цувимал бэлтгэнэ.


Slide 80

Мартены зуух


Slide 81

Зураг №9 Мартены зуух


Slide 82

Х?нг?н цагааны ?йлдвэр 1825 онд хлорт х?нг?нцагааныг металл калиар ?йлчилж ??р??р хэлбэл металлотермийн аргаар анх удаа пан байдлаар гарган авчээ. 1854 оноос эхлэн металл натрийг ангижруулагч болгон хэрэглэж х?нг?нцагааныг гарган авч байсан боловч ?ндсэн метариал нь их ?нэтэй учраас ашигг?й байв. XIX зууны ацсээр х?нг?н цагааныг т??ний оксидоос электролизээр гарган авах аргыг боловсруулснаас хойш х?нг?нцагааны ?нэ хямдарч, ?йлдвэрлэлт эрс дээшилжээ.


Slide 83

Т??хий эд: Байгалийн боксид Al2O3 Туслах материал: Криолит AF3* 3NaF н??рсний буюу бал чулуун электрод Технологийн процесс: 960 целсийн градуст криолитод х?нг?нцагааны оксид уусахад оксид диссиоциацад орно. Al2O3 = AL+3 + AlO3-3 Эликтролизын ?ед катод дээр х?нг?нцагаан, анод дээр х?чилт?р?гч ялгарна. Катод : Al+3 + 3е- = Alo Анод : 2AlO3-3 – 6е- = Al2O3 + 3O ; O+O= O2 Электролизын ?ед ялгарч байгаа х?чилт?р?гч нь анодын н??рст?р?гчтэй харилцан ?йлчилж н??рст?р?гчийн оксидууд ??сгэн шатна. Иймээс электродын шатаж байгаа хэмжээгээр т??нийг ??р графикт электродоор автоматаар сольж байдаг.


Slide 84

Процессын онцлог:?йлдвэрт х?нг?нцагааны электролизыг галд тэсвэртэй туйпуугаар доторлосон д?рв?лжин т?м?р онгоцонд явуулдаг. Онгоцны доод хэсэгт ган саваанууд хатган н??рсэнд шахаж бэхэлсэн байх б?г??д савааны ?з??рт нь савны хоёр талаар нэвт гаргах тул тэдгээрээр цахилгаан г?йдэл дамжуулна. Ёроолд нь цуглларсан шингэн байдалтай х?нг?нцагаан нь катодын ??рэг г?йцэтгэнэ. Шингэн х?нг?нцагааны дээд талд нь хайлмал электролит байх ба т??ний дотор дээд талаас д?рсэн н??рсэн анод дээр байрлуулсан байна. Энэх?? шахмал н??рсэн дэх ган саваагаар цахилгаан г?йдэл дамжин анодод очно. Анод аажим шатаж хорогдох учир хорогдлыг н?х?хийн тулд т??ний байгаа орчинд н??рс б?хий зуурмагуудыг хийж ?гн?. Орчны х?йтэна гаарын н?л??г??р электролит нь дээр ба хажуу талаасаа царцах тул царцмал хальсанд олон н?х гаргаж электролитээр ??сээн хийг гадагш гаргана. Х?нг?нцагааны ялгарч байгаа хэмжээгээр хайлмал руу х?нг?нцагаан оксидыг тусгай тоноглосон т?х??р?мж??р нэмж ?гн?. Хайлмал х?нг?нцагааныг тусгай шанаганд ю?лж хэвэнд цутгана. Электролизээр гаргаж авсан х?нг?нцагаан нь т?м?р, цахиур зэрэг хольцтой байдаг. Маш цэвэр х?нг?нцагааныг гаргаж авахдаа т??нийг дахин хайлмалын электролизид оруулна.


Slide 85

Х?нг?нцагааныг электролизээр гарган авах т?х??р?мж??д


Slide 86


Slide 87


Slide 88

Зэсийн х?дрийг баяжуулах ба зэс ?йлдвэрлэх Зэс нь цахилгаан ба техникийн т?х??р?мж б?тээхэд хамгийн тохиромжтой б?тээгдэх??н учраасэсийн ?йлдвэрлэл с??лийн ?ед эрчимтэй х?гжиж байна. Зэсийг байгаль дах х?дрээс гарган авна. ?йлдвэрт зэсийг гарган авах нь маш олон шаттай. Эхлээд х?дрийг бутлан жижиглэх, дараа нь баяжуулна. Ашиглаж байгаа х?дэр дэх зэсийн агууламж 2%-иас хэтэрэхг?й учир т??нийг ашигтайгаар боловруулахын тулд урьдчилан баяжуулалт хийх нь чухал юм. Х?дрийг баяжуулахдаа х?в??лэх (флотацийн ) аргыг ?рг?н хэрэглэнэ. Энэ арга нь эрдэс т??хий эд эдийн жижиг хэсг??д усанд харилцан адилг?й норох чанар дээр ?ндэслэгдэнэ. Энэ аргаар зэсийн х?дрийг баяжуулахдаа нунтагласан х?дрийг баяжуулагч т?х??р?мж дотор хийж, тусгайлан бэлтгэсэн урвалжийн холимог б?хий баяжуулагч бодисыг хольж т??н дундуур агаар ю?лэхэд хийн б?мб?л?г ??снэ. Усанд муу нордог зэсийн жижиг хэсг??д нь дээрх хийн б?мб?лгийн гадна талаар наалдаж шингэний гадаргуу дээр х?в?н харин хоосон чулуулаг нь т?х??р?жийн ёроолд тунана. Ийм маягаар холих урвалжийг з?в сонгосон н?хц?лд зэсийн х?дэрт агуулагдаж байгаа т?м?р, цайр мэтийн хольцийг ялгаж болно.


Slide 89

Гаргаж авсан зэсийн баяжмалыг 1200 цельсийн градуст тусгай зууханд хайлуулна. ?йлдвэрийн дараасийн шат нь гаргаж авсан хайлшийг цэвэрлэж дан зэсийг гаргах явдал юм. Нэг процесст нь налуу байдалтай торх хэлбэрийн том зууханд явагдана. Эндээс х?хрийн н?л??г??р гаргаж авсан зэс нь дахин бага хэмжээний т?м?р, х?хэр, сурьма, алт, м?нг? зэргийг агуулах учир электролизид оруулж болно. Энэ аргыг зэс цэвэрш??лэх арга буюу тунгаах гэнэ. Ийнх?? зэс цэвэрш??лэх ажиллагаа тасралтг?й ?ргэлжилж байдаг. Энэ т?рлийн ?йл ажиллагаа явуулдаг ?йлдвэр нь 1970 оны эхээр Эрдэнэтийн овооны зэс-молибденийн орд газрын геологи-хайгуулын ажил дуусаж, 1972 оноос уул уурхайн баяжуулах ?йлдвэрийн барилга бариж эхэлсэн. Энэ ?йлдвэр нь Ази тивт хамгийн том нь б?г??д дэлхийд ижил т?стэй ордуудаас эхний 10-т багттдаг байна.


Slide 90

Зураг №13 Зэс-молибдений “Эрдэнэт” ?йлдвэр


Slide 91

Зураг №14 Зэс-молибдений “Эрдэнэт” ?йлдвэр


Slide 92

Зэс-молибдений “Эрдэнэт” ?йлдвэр


Slide 93

Силикатын ?йлдвэрлэл: Шилний ?йлдвэр Цахиурын диоксид ба бусад силикатуудын хольцыг хайлуулахад ??сэх тунгалаг аморф маягийн хайлшийг шил гэнэ. Орчин ?ед шилийн янз б?рийн чиглэлээр ашиглах гэж гарган авч байна. Ийм т?рлийн шилийг гарган авахын тулд т?р?л б?рийн материалыг ашиглана. ??нээс гадна шилний чанар нь т??ний ?йлдвэрлэх процессоос ихээхэн хамаарна.Цонхны ердийн шил бол сав суулга хийдэг шил нь цахиурын диоксидтой хайлуулсан гол т?л?в натрийн ба кальцийн силикатаас тогтоно. Ийм шилний найрлага Na2O*CaO*6SiO2 гэсэн томёогоор илэрхийлэгдэнэ. Т??хий эд: Кварцан элс SiO2 , шохойн чулуу CaCO3 , сода Na2CO3


Slide 94

Технологийн онцлог: Галд тэсвэртэй тусгай тоосгоор доторлосон онгоц хэлбэрийн зууханд шилийнхээ шатаах хольцыг шатаана. Шилний шатаах хольцыг энергийн тусламжтайгаар буюу эсвэл шатдаг хийг шатаах замаар хайлуулна. Зуух хэдий чинээ том хайлуулах ?нд?р температуртай байна т?дий чинээ б?тээмжтэй байна.шилний з??гдё?н массаар хавтгай шил, шилэн хоолой, утас зэргийг татаж хийхээс гадна шилэн эдлэлийг ?лээх буюу шахаж хийнэ. Шилийг хайлуулах натрийн карбонат (поташ) авбал химийн лаборотроид хэрэглэдэг муу шил ??снэ. Цахиурын оксидыг поташ ба хар тугалганы II оксидтой хайлуулал болор хэмээх гэрэл х?чтэй хугалдаг х?нд шил ??снэ. Янз б?рийн бодис хийвэл ?нг?н ??снэ. Бага зэрэг кобальтын (II) оксид нэмэхэд х?х ?нг?, хромын (III) оксид хийвэл ногоон, т?мрийн (II) оксид хийвэл хар ногоон, зэсийн (I) оксид хийвэл улаан ?нг?т?й болно.


Slide 95

Цементийн ?йлдвэр Силикатын ?йлдвэрийн нэг чухал б?тээгдэх??н нь барилгын ажилд ихээхэн ашиглагдах нь цемент юм. Ердийн цементийг шавар ба шохойн чулууны холимгийг шатааж гаргаж авна. Цементийн хольцыг шатаахад кальцийн карбонат нь н??рст?р?гчийн диоксид ба кальцийн оксидод задарч, кальцийн оксид шавартай харилцан ?йлчлэлд орж силикат ба кальцийн алюминосиликат ??снэ. Цементийн найрлага нь т??нд агуулагдаж байгаа SiO2 , CaO, Al2O3 гэх мэт оксидын % - оор илэрхийлэгдэнэ.Сликатын цементийнг устай холиход хэсэг хугацааны дараа хатуурах чанар б?хий зуурмаг ??сгэнэ. Зуурмаг байдлаас хатуу байдалд шилжих процессыг барьцалдах процесс гэнэ. Т??хий эд: шавар Al2O3 , 2SiO2*2H2O, шохойн чулуу CaCO3 Туслах материал: Т?мрийн х?дэр Fe2O3 ,г?лтг?н? CaSO4*2H2O


Slide 96

Химийн ?ндсэн процесс: Шохойн чулуутай шаврын хольцыг 1200-1300 цельс хайлуулахад кальцийн алюминат ба силикатыг ??сгэнэ. Al2O3?2SiO2?2H2O=Al2O3 ? 2SiO2+2H2O CaCO3=CaO + CO2 CaO + SiO2 = CaSiO3 3CaO + Al2O3 = 3CaO?Al2O3 Устай холиход гидротаци аажим явагдана. ??р??р хэлбэл кальцийн алюминат нь устай урвалд орно. 3CaO?Al2O3+6H2O= 3CaO? Al2O3 Энэ ??сэж байгаа талст гидрат нь усанд уусдагг?й.


Slide 97

?йлдвэрийн онцлог: 75%-80%-ийн кальцийн карбонат агуулсан шохойн чулуу, 25-30%-ийн найрлага б?хий шаврын холимгийг шатааж хайлуулан портланд (силикат) ?йлдвэрлэнэ. Дээрх процессийн явцад том жижиг янз б?рийн хайлж чулуужсан ийм з?йлсийг клинкер (чулуунцар) гэнэ. Клинкерийн найрлага нь портландын найрлагаас ялгаатай юм. Клинкерйн бусад нэмэлт хийж тээрэмдэж цементийг гаргаж авна. Монгол оронд Дархан, Х?т?лийн цементийн ?йлдвэр байгуулагдан ??рийн орны барилгын цементийн хэрэгцээг хангаж байна.


Slide 98

Зураг №16 Цементний технологи


Slide 99

Цементний технологи


Slide 100

Х?т?лийн -цементний ?йлдвэр


Slide 101

Шаазангийн ?йлдвэр Шаазангийн ?йлдвэр бол шатаамал шавар материалын хамгийн эртний ?йлдвэрлэлийн нэг юм. Шаазан бол нарийн ширхэг б?хй шатаамал шавар эдлэл б?г??д тэд б?тцээрээ хоорондоо ялгагдана. Цэвэр шавар нь каолин гэдэг эрдэс бодисоос тогтоно. Т??хий эд: шавар, шавар б?хий чулуулаг Манай улсад шаазангийн ?йлдвээр анх 1955 онд жилдээ 50 мянган ширхэг аяга ?йлдвэрлэх х?чин чадалтай байгуулагджээ. 1970 онд 2 ?рг?тг?л хийж жилдээ 5.2сая ширхэг аяга ?йлдвэрлэх х?чин чадалтай болжээ.


Slide 102

Шаазанг бэлтгэхэд лавмаг материал (каолин, цагаан шавар)лавмаг биш материал (хадан цагаан, хатаасан шавар, шаазангийн хагархай) хайлгуур (талын жонш, шохой)зэрэг бодисууд ордог. Шаазанд хэрэглэх т??хий эдийг бусад хольцоос ялангуяа м?рийн оксид, титаны оксидоос маш сайн цэвэрлэх шаардлагатай байдаг. Шаазангийн т??хий эдийн хольцод х?мрийн оксид 0.35%, титаны оксид 0.2% -иас хэтрэхг?й байхаар тогтоно. Шаазанг хатуу ба з??л?н шаазан гэж 2 ангилна. Хатуу шаазанг 1350-1400 цельс, з??л?н шаазанг 1200-1350 цельст шатаана.


Slide 103

З??л?н шаазангаар гол т?л?в гэр ахуйн сав суулга, гоёл чимэглэл, бэлэг дурсгалын з?йл, бага вольтийн цахилгаан тусгаарлагч зэргийг хийнэ. Хатуу шаазангаар химийн сав суулга, ?нд?р х?чдэлийн тусгаарлагч зэрэг техникийн бусад з?йлсийг хийнэ. Дундаж найрлагыг сийр??лбэл:


Slide 104

Шаазан


Slide 105

Шаазан


Slide 106

Шохой шатаах ?йлдвэр Дээр ?еэс ?рг?н хэрэглэж ирсэн барилгын материалын нэг нь шохой юм. Шохой нь металлурги, хими, цаас ба шилний ?йлдвэрийн янз б?рийн салбаруудад болон х?д?? аж ахуйд нэлээд ?рг?н??р хэрэглэгддэг. Т??хий эд: шохойн чулууCaCO3 , хатуу т?лш (кокс) Химийн ?ндсэн процесс: Шохойн чулууг шатаахад дараах урвалаар задарна. CaCO3=CaO + CO2 - 178кДж Н??рсх?члийн кальцийн задрах урвал нь эргэх урвал юм.


Slide 107

Технологийн процессын онцлог: Шохойн чулууг гол т?л?в ил уурхайн аргаар гарган авна. Шохойн чулууг 50-120 мм диаметртэй болтол нь нунтаглана. Буталсан шохойн чулууг уурхайн зууханд (шахт) шатаана. Т?лш шохойн чулууны ээлжилсэн ?еэр зуухыг д??ргэж дороос нь шатаана. 600 цельс орчимд шохойн чулуу задарч эхлэн 900-950 цельст б?рэн задарч урвалын хурд дээд хэмжээндээ х?рдэг учир шохойн зуухны температурыг 1000-1300 цельс орчимд барьж байх хэрэгтэй. ?йлдвэрийн хажуугийн б?тээгдэх??н нь н??рсх?члийн хий юм. Шохойн чулууг шатаахад ялгарч байгаа н??рсх?члийн хийг сайтар зайлуулж ?гв?л уг задралыг нэлээд нам температурт явуулах боломжтой. Иймээс х??р?гд?х ба сорох тусгай т?х??р?мж тавьдаг. Шохойн чулууг шатаахад хатуу т?лшийг хэрэглэх б?г??д коксыг т?лш болгон хэрэглэх нь н??рсх?члийн хийн гарцыг сайжруулна.


×

HTML:





Ссылка: